07
ژانویه

تعریف شناشیر و کاربرد آن در معماری

مطالعه فضاهای معماری در سرزمینهای مختلف نشان دهنده ارتباط متقابل و پیوند بین فرهنگ و محیط زیست میباشد که به طور متقابل بر یکدیگر تأثیر میگذارند .
معماری ایران چه به صورت منفرد و چه به صورت مجتمع براساس ترکیب سه الگوی فضای باز، بسته و نیمه باز صورت گرفته است . ارتباط بین این سه فضا و به طور کلی رابطه فضای درون و بیرون یکی از اصول معماری است. فضاهای نیمه باز جزء ناگسستنی معماری گذشته ایران بوده که علاوه بر تقویت ارتباط معماری با طبیعت، کارکردهای مختلف عملکردی، اقلیمی، فرهنگی، کالبدی، و روانی داشتهاند. تاریخچه فضاهای نیمهباز در ایران به بیش از دو هزار سال پیش و همزمان با دوران هخامنشیان برمیگردد. وجود ایوان در کاخهای پاسارگاد و کاخ آپادانا تختجمشید در دوره هخامنشیان،کاخ هترا در دوره اشکانی و کاخ سروستان و کاخ قلعه دختر در دوره ساسانی موکد این نکته است. بعد از اسلام نیز حضور این فضاها در معماری ایران از قبیل مسجد، مدرسه، خانه و غیره ادامه یافت. با این حال تحولات معاصر در معماری مسکن و حذف فضاهای اصلی مانند فضاهای نیمهباز منجر به پایین آمدن کیفیت زندگی و از بین رفتن حیات، سرزندگی و تحرک در خانه های امروز ایران شده است .از این رو، احیای فضاهای نیمه باز در معماری معاصر به گونهای که با تعالیم اسلامی منطبق باشد اهمیت ویژه مییابد.

اکنون به بازشناختی و گونهشناسی  شناشیر میپردازیم که بر اساس تعاریف موجود اکثر آنها به عنوان یکی از گونه های فضای نیمه باز محسوب می شود. گونه شناشی شناشیر ازآن رو که یکی از عناصر تأمین کننده محرمیت در معماری جهت دستیابی به الگوی معماری ایرانی در معماری معاصر واجد اهمیت است. شناشیر بالکنی با عرض کم از جنس چوب میباشد که در طبقات فوقانی، مشرف به کوچه یا حیاط نصب میشده است و فضای سایه دار و خنکی را به وجود می آورد و حد فاصل درون و بیرون را با تلاقی نور و سایه به نمایش میگذارد.

هر چند شناشیر از عناصر شاخص معماری اسلامی از قرون وسطی تا اواخر قرن 18و اوایل قرن 19میلادی میباشد که در معماری خاورمیانه به ویژه سرزمینهای عربی از جمله عربستان و مصر دیده میشود، اما در ایران در تنها شهری که این عنصر به چشم میخورد، بوشهر است. شناشیر در معماری بومی بوشهر با عملکردهای متنوع اقلیمی، اجتماعی، فرهنگی، زیباییشناسانه، و بصری به کار برده شده است.

از آن جا که لغت شناشیر در لغتنامه های فارسی دهخدا، عمید، و امین وجود ندارد، این نتیجه حاصل میشود که کلمه شناشیر کلمهای فارسی نیست. برخی این کلمه را معادل واژه  شناشیل در زبان عربی میدانند. شناشیردر سرزمینهای مختلف با نامهای متفاوت خوانده میشود برای مثال در مصر وعربستان مشربیه ، در هند روشنا، و در عراق  شناشیل نامیده میشود که با وجود تفاوت  های کالبدی، عموما کارکردهای یکسانی داشته اند؛ برای مثال شناشیر عموما مکعب مستطیل است اما شکل منحنی (نیم استوانه یا نیم هشتی) آن با نام خراجه  نیز در برخی سرزمینها از جمله طرابلس دیده شده است.

آغاز ساخت شناشیر را میتوان از مشربیه های مصر دانست که نمونه های قدیمی آن به اوایل قرن 12م. برمیگردد، اما با شروع قرن نوزده و پیدایش انقلاب صنعتی و تولید انبوه، ساخت شناشیر به دلیل هزینه بالا، زمان ساخت طولانی، احتمال خطر آتش-سوزی به واسطه چوبی بودن مصالح، و همچنین تغییرات در نیازها، سبک های معماری و شیوهی زندگی رو به کاهش گذاشت.

موفقیت شناشیر به عنوان یک عنصر اقلیمی، فرهنگی، اجتماعی با نقش زیبایی شناسانه در طی قرنها، توجه دوباره نسبت به این عنصر را در دهه های اخیر به همراه داشته است.

با وجود این که قدمت کاربرد شناشیر در جهان به حدود 800 سال میرسد، قدمت شناشیر در بندر بوشهر حدود 100تا 150سال و برابر با قدمت ساختمانهایی است که شناشیر در آنها به کار رفته است.

عملکرد شناشیر را در جدول زیر به صورت خلاصه مطالعه فرمایید: